Key Takeaways:
Sự sụp đổ của chương trình quốc phòng tham vọng nhất châu Âu khiến lục địa này không có máy bay chiến đấu thế hệ mới nội địa trong bối cảnh Mỹ thu hẹp dấu ấn quân sự và Nga gia tăng lợi thế.
Đức đã rút khỏi dự án máy bay tàng hình Hệ thống Không chiến Tương lai (FCAS) trị giá 100 tỷ euro (116 tỷ USD) với Pháp và Tây Ban Nha vào thứ Hai, chịu khuất phục trước tranh chấp lãnh đạo không thể hóa giải giữa Airbus và Dassault Aviation vốn đã làm tê liệt quá trình phát triển trong nhiều tháng.
Quyết định này, được một quan chức cấp cao của chính phủ Đức xác nhận, được đưa ra sau khi Thủ tướng Friedrich Merz kết luận rằng hai nhà thầu quốc phòng không thể bị buộc phải hợp tác. Merz đã thông báo cho Tổng thống Pháp Emmanuel Macron về việc rút lui bên lề hội nghị thượng đỉnh EU-Tây Balkan tại Montenegro vào tuần trước, sau cuộc trao đổi cuối cùng với Giám đốc điều hành Dassault Eric Trappier.
"Đây thực sự không phải là tín hiệu lý tưởng cho Washington hay Moscow," Douglas Barrie, chuyên gia cấp cao về hàng không vũ trụ quân sự tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế, nhận định. "Việc châu Âu không thể thực hiện một dự án quy mô như vậy đặt ra câu hỏi về năng lực tái xây dựng khả năng quân sự sau nhiều thập kỷ thiếu đầu tư."
Chương trình FCAS, do Macron và cựu Thủ tướng Angela Merkel khởi xướng vào năm 2017, được thiết kế để sản xuất một máy bay tàng hình thế hệ thứ sáu được hỗ trợ bởi các bầy drone và kết nối thông qua "đám mây chiến đấu" vận hành bằng trí tuệ nhân tạo. Máy bay này nhằm thu hẹp khoảng cách với các máy bay tàng hình của Mỹ, Trung Quốc và Nga, đồng thời giảm sự phụ thuộc của châu Âu vào Lockheed Martin F-35, vốn đã trở thành biểu tượng cho sự dễ tổn thương của khu vực trước những thay đổi trong chính sách quốc phòng của Mỹ.
Sự phụ thuộc đó càng trở nên nghiêm trọng hơn khi Mỹ chuyển hướng các đơn hàng tên lửa đánh chặn Patriot, Hệ thống Rocket Pháo binh Cơ động Cao và các loại vũ khí khác của châu Âu sang cho chính mình và Ukraine, trong khi các nước châu Âu phải đối mặt với thời gian chờ kéo dài để nhận được F-35. Lệnh của Tổng thống Donald Trump rút 5.000 quân Mỹ khỏi Đức càng thúc đẩy tính cấp bách để châu Âu phát triển năng lực quốc phòng độc lập.
Sự sụp đổ của dự án bắt nguồn từ bất đồng cơ bản về vai trò lãnh đạo công nghiệp. Giám đốc điều hành Dassault Eric Trappier nhấn mạnh công ty của ông nên dẫn dắt phát triển vì thành tích chế tạo máy bay chiến đấu, trong khi Airbus, với mảng kinh doanh quốc phòng chủ yếu đặt tại Đức, phản đối. Hai bên cũng xung đột về quyền tiếp cận sở hữu trí tuệ và các yêu cầu khác nhau đối với máy bay — Đức đặt câu hỏệu liệu một máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu có phi công lái vẫn còn ý nghĩa chiến lược hay không, trong khi Pháp yêu cầu một máy bay phản lực có khả năng mang vũ khí hạt nhân và có thể hoạt động từ tàu sân bay.
Sự đổ vỡ này lặp lại việc Pháp rút khỏi chương trình Eurofighter những năm 1980, một khuôn mẫu cạnh tranh công nghiệp Pháp-Đức đã nhiều lần làm suy yếu hội nhập quốc phòng châu Âu. Lần cuối cùng một dự án máy bay chiến đấu chung châu Âu sụp đổ, Eurofighter do Anh dẫn dắt đã trở thành một trong những chương trình máy bay quân sự thành công nhất lục địa, với 680 máy bay được bàn giao cho bảy lực lượng không quân.
Berlin hiện không có chương trình máy bay chiến đấu nào để triển khai. Chương trình Không chiến Toàn cầu (GCAP) đối thủ, do Anh dẫn dắt cùng với Italy và Nhật Bản, đã quá tiến triển để có thể phân chia lại khối lượng công việc, theo một người am hiểu vấn đề. Các công ty tham gia GCAP — BAE Systems, Leonardo và Mitsubishi Heavy Industries — hiện không có cuộc đàm phán nào với Airbus về việc tham gia, người này cho biết.
Việc Đức rút lui đã khiến các quan chức Pháp bất ngờ, theo những người am hiểu vấn đề. Paris cho rằng các chính phủ cần gây áp lực nhiều hơn lên các công ty quốc phòng để hợp tác. Văn phòng của Macron cho biết Pháp sẽ tiếp tục khuyến khích hợp tác trong các dự án châu Âu đầy tham vọng phục vụ lợi ích an ninh của đất nước.
Berlin và Paris sẽ gặp nhau vào tháng Bảy để xây dựng lộ trình hợp tác quốc phòng trong tương lai dựa trên một số dự án thực tế hơn với số lượng hạn chế, quan chức Đức cho biết. Hai nước cũng đang thực hiện một thỏa thuận mở rộng khả năng răn đe hạt nhân của Pháp sang Đức và các quốc gia châu Âu khác, một quá trình mà Berlin hy vọng sẽ được thuận lợi hơn sau khi loại bỏ được "cái gai" FCAS.
Đối với ngành công nghiệp quốc phòng, sự sụp đổ định hình lại bối cảnh cạnh tranh. Airbus đối mặt với việc mất một chương trình lớn lẽ ra đã đảm bảo vị thế của họ trong lĩnh vực hàng không chiến đấu trong nhiều thập kỷ. Dassault có thể tiến hành một chương trình máy bay chiến đấu quốc gia nhưng sẽ mất đi tính kinh tế nhờ quy mô mà một dự án ba bên mang lại. Các nhà thầu quốc phòng Mỹ, bao gồm Lockheed Martin và Boeing, sẽ được hưởng lợi trong ngắn hạn khi các nước châu Âu tìm kiếm giải pháp thay thế để lấp đầy khoảng trống năng lực.
Bài học rộng lớn hơn cho quốc phòng châu Âu thật rõ ràng: lục địa này chi tiêu cho mua sắm quân sự nhiều hơn bất kỳ nhóm quốc gia liên minh nào bên ngoài Mỹ, nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc chuyển đổi khoản chi tiêu đó thành các chương trình đa quốc gia gắn kết. Thất bại của FCAS gia nhập danh sách các dự án xuyên biên giới bị đình trệ, bao gồm chương trình xe tăng Hệ thống Chiến đấu Mặt đất Chủ lực Pháp-Đức, đặt ra câu hỏi liệu châu Âu có thể đạt được chủ quyền quốc phòng mà họ đã tuyên bố là mục tiêu chiến lược hay không.
Bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo thông tin và không cấu thành lời khuyên đầu tư.
